Σχέση μεταξύ ποινικής και διοικητικής επιβολής και επιβολής κυρώσεων για περιβαλλοντικά εγκλήματα
Αρχή Ne bis in idem
Το δικαίωμα να μην διώκεται ή τιμωρείται κανείς δύο φορές για το ίδιο αδίκημα (ne bis in idem) αποτελεί θεμελιώδη αρχή του ποινικού δικαίου. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η αρχή ne bis in idem είναι κατοχυρωμένη στο άρθρο 4 του Πρωτοκόλλου αριθ. 7 της ΕΣΔΑ και στο άρθρο 50 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Σύμφωνα και με τα δύο νομικά κείμενα, τα ακόλουθα τέσσερα στοιχεία είναι απαραίτητα για να ενεργοποιηθεί η εφαρμογή της:
- δύο δέσμες διαδικασιών ποινικής φύσης (bis),
- που αφορούν στα ίδια πραγματικά περιστατικά (idem),
- κατά του ίδιου δράστη, και
- οριστική απόφαση.
Μέχρι το 2016, η νομολογία και των δύο δικαστηρίων σχετικά με το ne bis in idem κατευθύνθηκε προς ένα υψηλότερο επίπεδο προστασίας, καλύπτοντας τόσο τις διοικητικές όσο και τις ποινικές κυρώσεις. Στην πράξη, ωστόσο, αρκετές χώρες προβλέπουν συνδυασμό διοικητικών και ποινικών αντιδράσεων σε παρόμοιες παραβιάσεις ουσιαστικών κανονισμών. Όχι μόνο έχουν εισαγάγει ένα συνδυασμένο σύστημα ποινικής και διοικητικής ευθύνης (βλ. ανωτέρω), αλλά ο συνδυασμός των δύο εξυπηρετεί την επαρκή προστασία του περιβάλλοντος. Σε ορισμένες χώρες, περισσότερα διοικητικά όργανα έχουν την αρμοδιότητα να αντιμετωπίσουν την παράνομη πράξη, το καθένα για διαφορετικούς λόγους. Για παράδειγμα, η πράξη καταστροφής μιας όχθης ποταμού μπορεί να τιμωρηθεί τόσο από την αρχή προστασίας των υδάτων όσο και από την αρχή προστασίας της φύσης, η καθεμία από τις οποίες εξυπηρετεί διαφορετικό νομικό λόγο. Αυτή η κατακερματισμένη αρχιτεκτονική της επιβολής μπορεί να δικαιολογηθεί από το γεγονός ότι κάθε είδος κύρωσης επιδιώκει διαφορετικό στόχο, ότι οι διοικητικές κυρώσεις ανταποκρίνονται καλύτερα στις απαιτήσεις της ταχύτητας και της αποτελεσματικότητας και ότι οι προηγούμενες διοικητικές κυρώσεις θα εμπόδιζαν κατά τα άλλα ποινικές έρευνες κατά οργανωμένων εγκληματικών δικτύων.
Ξεκινώντας από την απόφαση-ορόσημο του ΕΔΔΑ στην υπόθεση A και B κατά Νορβηγίας (24130/11 και 29758/11), ακολουθούμενη κυρίως από τις τρεις αποφάσεις του ΔΕΕ του 2018 στην υπόθεση C-524/15 Menci, στην υπόθεση C-537/16 Garlsson, στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-596/16 και C-597/16 Di Puma και Zecca, οι οποίες αφορούν στα λεγόμενα καθεστώτα εκτέλεσης διπλής οδού, η αρχή ne bis in idem έχει τροποποιηθεί σοβαρά.
Τα δικαστήρια κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η επανάληψη των ποινικών κυρώσεων δεν παραβιάζει κατ' ανάγκη την αρχή ne bis in idem, εφόσον υπάρχει ακριβής μηχανισμός συντονισμού μεταξύ ποινικής και διοικητικής επιβολής σε εθνικό επίπεδο, π.χ. μηχανισμός που αποκλείει τη συνέχιση της διοικητικής διαδικασίας εάν υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που δικαιολογούν την εφαρμογή του ποινικού δικαίου, και αντίστροφα.