Egzekwowanie przepisów na szczeblu krajowym – kwestia roli sedziów krajowych w postepowaniach przed sadem dotyczacych jakosci powietrza

Sądownictwo administracyjne jest dwuinstancyjne - drugą (i najwyższą) instancją jest Naczelny Sąd Administracyjny (NSA). NSA, uchylając wyrok wojewódzkiego sądu administracyjnego, może przekazać sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania (orzeczenie kasacyjne; art. 185 Ppsa) lub rozpoznać sprawę co do istoty (orzeczenie reformatoryjne; art. 188 Ppsa). W praktyce przeważają wyroki kasacyjne.

Tytułem podsumowania

W nawiązaniu do konwencyjnego i unijnego standardu w zakresie dostępu do sądu w sprawach ochrony środowiska, ograniczenia w ochronie prawnej w prawie polskim można dostrzec zarówno w odniesieniu do spraw objętych zakresem art. 9 ust. 2 Konwencji (kontrola sądowa decyzji dotyczących konkretnych przedsięwzięć), jak i art. 9 ust. 3 Konwencji (działania lub zaniechania władz publicznych lub osób prywatnych naruszających postanowienia prawa krajowego w dziedzinie środowiska).

W odniesieniu do postępowań administracyjnych wynikają one z wprowadzanych w przepisach szczególnych ograniczeń kręgu stron danego postępowania lub uczestników na prawach strony (np. przez wyłączenie stosowania art. 31 KPA w postępowaniach administracyjnych które nie mieszczą się w kategorii postępowań „wymagających udziału społeczeństwa” ). Mogą one także wynikać z trudności w wykazaniu określonych w art. 31 KPA przesłanek udziału organizacji społecznej w postępowaniu administracyjnym (cel statutowy i interes społeczny). Odrębną kwestią jest to jak rozumieć pojęcie „postępowań wymagających udziału społeczeństwa”, tzn. na ile jest pojęcie prawa unijnego, a na ile pojęcie prawa krajowego, a w związku z tym, czy dla prawidłowego ustalenia jego znaczenia należy odwoływać się wprost do treści prawa UE czy też poprzestać na jego rozumieniu wynikającym z przepisów krajowych stanowiących implementacje prawa UE.

W odniesieniu do dokumentów (planów, programów, dokumentów strategicznych) wynikają one z charakteru danego aktu (akt prawa miejscowego, rozporządzenie, akt o charakterze wewnętrznym) i braku lub wąsko ujętej legitymacji skargowej. Przykładem są głośne sprawy dotyczące programów ochrony powietrza czy planów urządzania lasów (zob. także przywołany wyżej wyrok TSUE w sprawie planów urządzania lasów).

W przypadku dokumentów strategicznych będących aktami normatywnymi, innych niż akty prawa miejscowego, jest możliwa ich kontrola przez Trybunał Konstytucyjny w ramach kontroli abstrakcyjnej zainicjowanej przez uprawnione podmioty (np. RPO) lub kontroli konkretnej, zainicjowanej przez skierowane do Trybunału Konstytucyjnego przez sąd rozpoznający daną sprawę pytanie prawne albo przez skargę konstytucyjną (zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji „Każdy czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”). Ale kontrola konstytucyjności takich aktów normatywnych nie obejmuje kwestii ich zgodności z wymogami SOOŚ.

Wskazanych powyżej ograniczeń w ochronie publicznoprawnej nie rekompensują cywilnoprawne środki ochrony prawnej, obejmujące:

• tradycyjne i uniwersalne zarazem środki przewidziane w kodeksie cywilnym, w tym klasyczne roszczenie negatoryjne dochodzone w trybie art. 222 § 2 w zw. z art. 144 k.c., roszczenie o odwrócenie grożącego niebezpieczeństwa (art. 439 k.c.), roszczenie odszkodowawcze dochodzone w trybie art. 435 lub 415 k.c., a także roszczenia o ochronę dóbr osobistych, jak i
• szczególne środki ochrony regulowane w przepisach prawa ochrony środowiska, np. art. 323 ustawy Poś, zgodnie z którym „Każdy, komu przez bezprawne oddziaływanie na środowisko bezpośrednio zagraża szkoda lub została mu wyrządzona szkoda, może żądać od podmiotu odpowiedzialnego za to zagrożenie lub naruszenie przywrócenia stanu zgodnego z prawem i podjęcia środków zapobiegawczych, w szczególności przez zamontowanie instalacji lub urządzeń zabezpieczających przed zagrożeniem lub naruszeniem; w razie gdy jest to niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, może on żądać zaprzestania działalności powodującej to zagrożenie lub naruszenie” (art. 323 ust. 1 ustawy Poś).